|
|
|
VLADISLAV RADUJKOVIĆ: MODERNA SRPSKA KULTURA  | Vladislav Radujković | |
| |
detalj slike: KRK Art dizajn
MODERNA SRPSKA KULTURA Vladislav Radujković
Početak modernog doba srpske kulture predstavljaju jedan događaj - Prvi srpski ustanak 1804. g. i jedna specifična ličnost – Dositej Obradović. Kao najobrazovaniji Srbin tog vremena, koji je prošao Evropu i Rusiju, školujući se i radeći kao učitelj, Dositej se vraća u Karađorđevu Srbiju i priključuje se prvoj Vladi oslobođenih teritorija, tj. Praviteljstvujuščem Sovjetu[1].Jedan je i od osnivača Velike Škole, kao preteče Univerziteta u Srbiji. Ma koliko ova Velika Škola, po današnjim kriterijumima, predstavlja nešto skromno, ipak treba uzeti u obzir da su vijekovi prošli otkako kod Srba nije bilo ozbiljne škole, jer je svaki pokušaj bio osujećen od Turaka. Prosvjetiteljski rad Dositeja Obradovića donosi u Srbiju ideje sa Zapada i Rusije, sa kojima je unižena Srbija već vijekovima čekala da se susretne. Jer, bukvalno, od vremena Lazarevića i Brankovića, Turci su srpski narod kulturno i materijalno uništavali i sveli ga na raju bez prava na razvijenje sopstvenog obrazovanja i kulture. Drugim Srpskim ustankom 1815. g. stvorena je slobodna teritorija, koja će sultanovim hatišerifima iz 1830. i 1833. stvoriti autonomnu srpsku kneževinu, sa Knezom Milošem Obrenovićem na čelu. U tom periodu Vuk Karadžić radi na reformaciji srpskog jezika, a pod uticajem Jerneja Kopitara, kojeg je upoznao u Beču, kuda je izbjegao zbog propasti prvog Srpskog ustanka.Vukova jezička reforma odvijala se uskladu sa načelom „jedno slovo — jedan glas” i „piši kao što govoriš, čitaj kao što je napisano”, a najviše na osnovu rada Save Mrkalja, Vukovog preteče na ovom polju. Ovde treba naglasiti da je u literaturi korišćeno pismo koje se zasnivalo na crkvenoslovenskom jeziku, jeziku koji je i do danas u bogoslužbenoj upotrebi u SPC, a koji je ustvari rusko-slovenska recenzija. Nakon Velike Seobe Srba, mnogo crkvenih knjiga je uništeno, a za nove crkve i nove potrebe, Carska Rusija poslala je svoje knjige, štampane u Rusiji. Taj jezik nikada nije bio govorni jezik srpskog naroda, ali je veoma blizak starom srpskom jeziku, pa je postao model za način pisanja kod učenih Srba. Međutim, u narodu je taj način pisanja srpskog jezika bio komplikovan, te je Vukova reforma donijela jednostavnost, koja je brzo i lako prihvaćena. Naročito je autoritet Miloša Obrenovića, autokrate i despota, pomogao da Vukova reforma bude prihvaćena i postane način čitanja i pisanja u Kneževini Srbiji, bez obzira na prigovore koji su dolazili iz Srpske pravoslavne Crkve da se tom reformom udaljavamo od jednovjerne braće Rusa i drugih pravoslavnih Slovena.Slično prednemanjićkom vremenu, u vrijeme Raške i Duklje, i u ovom periodu Srbi imaju dvije državne tvorevine: Kneževinu Srbiju i Crnu Goru. U Crnoj Gori pojavljuje se grandiozna figura Petra II Petrovića Njegoša, koji je postao duhovni i svjetovni vođa nakon smrti svog strica Petra I. Književnik i filosof, Njegoš je vodio Crnu Goru ka oslobođenju od Turaka i ujedinjenju sa Srbijom, s ciljem oslobođenja svih Srba od Turaka. Njegoš je poštovan kao pjesnik i filozof, a najpoznatiji je po svojoj epskoj poemi Gorski vijenac, koja se smatra za remek-djelo srpske i južnoslovenske književnosti. Druga njegova važna djela su Luča mikrokozma, Ogledalo srpsko i Lažni car Šćepan Mali. Kao izraziti srpski rodoljub, Njegoš u svojim književnim radovima skoro 200 puta spominje Srbe i Srpstvo. Bio je poznat i kao veliki protivnik Dositeja Obradovića, za kojeg je u jednom pismu Milošu Obrenoviću rekao da ga prezire i tražio da se zabrane njegova djela, zbog toga što je Dositej, kao jeromonah, izašao iz manastira i nije nastavio da živi monaškim načinom života.Uz Njegoša, Vuka i Dositeja, ovu epohu obilježili su i srpski književnici: Lukijan Mušicki, iguman manastira Šišatovac, čuveni pjesnik, prevodilaci reformator jezika i pisma, kao i Sima Milutinović Sarajlija (Čubro), koji je bio i Njegošev učitelj, pjesnik i istoričar. Na sjeveru, u današnjoj Vojvodini, 1848. g. izbila je Mađarska buna, a Srbi su proglasili Srpsku Vojvodinu koja se sastojala od Srema, Banata, Bačke i Baranje. Za Vojvodu je izabran Stevan Šupljikac. Karlovačka mitropolija uzdignuta je na rang patrijaršije, a tadašnji mitropolit Josif Rajačić proglašen je za srpskog patrijarha. Izabran je narodni odbor kao privremena vlada Srpske Vojvodine. Odluke crkveno-narodnog Sabora zvanog„Majska skupština“potvrđene su kasnije od strane austrijskog dvora. Mađarska vlada je riješila da ovaj pokret slomi vojnički i došlo je do rata. Srbi su pružili energičan otpor i, na čelu sa patrijarhom Josifom,iskoristili priliku,kad je austrijski car proglasio Mađare za buntovnike, da se uključe u carsku vojsku i učestvovuju u gušenju revolucije u Ugarskoj.Nakon poraza mađarske revolucije, odlukom austrijskog cara, a kao nagrada za držanje Srba 1848. g., u novembru 1849. g. formirana je jedna zasebna austrijska pokrajina nazvana Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat, koja se sastojala od dijelova Banata, Bačke i Srema. Pokrajinom je upravljao austrijski guverner, sa sjedištem u Temišvaru, a titula vojvode je pripala austrijskom caru. Jedan od službenih jezika Vojvodstva Srbije bio jeilirski (srpski). Pokrajina je ukinuta 1860. g. i veći dio njene teritorije (Banat i Bačka) priključen je habzburškoj Ugarskoj, a Srem je priključen Kraljevini Slavoniji, koja kasnije postaje dio Kraljevine Hrvatske-Slavonije u okviru habzburške Ugarske.U ovom period djeluje prvi srpski školovani kompozitor Kornelije Stanković (1831 - 1865.). Školovan u Beču, Stanković je u Vukovom radu našao direktne uzore za svoj sakupljački rad na polju narodnog stvaralaštva. Sabirao je i obrađivao srpske građanske i narodne napjeve, a od 1854. g. i crkvenu muziku. Podsticaj za ovaj pionirski rad na utemeljenju nacionalnog stila u srpskoj muzici dobijao je od značajnih ličnosti i intelektualaca u Habzburškoj monarhiji i Kneževini Srbiji, kao što su: patrijarh srpski Josif, ruski prota i poslanik u Beču Mihailo Fjodorovič Rajevski, srpski knez Mihailo Obrenović, mitropolit beogradski Mihailo i crnogorski knez Danilo. U Kneževini Srbiji, nakon abdikacije Miloša Obrenovića i donošenja Sretenjskog Ustava 1835. g., 1838. g. kratko je vladao njegov stariji sin Milan, ali je brzo umro i za kneza je došao mlađi sin Mihajlo. Nakon 3 godine, dolazi do dinastičke smjene i na vlast dolazi sin Karađorđa - Aleksandar Karađorđević 1842-1858. g., zajedno sa Ustavobraniteljima. Koliko god ova vladavina bila loša i Ustavobranitelji bili zapamćeni kao oligarsi, ipak u ovom periodu započinje politika slanja mladih i perspektivnih studenata na čuvene inostrane univerzitete. Ovo će Srbiji donijeti jednu plejadu školovanih mladih ljudi koji će modernizovati Srbiju i primaknuće je Evropi.U ovom periodu osnovana je prva gimnazija u Srbiji 1833. g., prvo pozorište Knjaževsko-srpski teatar 1835. g., a 1838. g. osnovan je Licej, kao Visoka škola, smješten u Konaku kneginje Ljubice.Iz ovog perioda moramo da pomenemo rad Prvog srpskog pevačkog društva, osnovanog 1853. g. koje aktivno radi i danas. Nakon ovog, osnivaju se i druga pjevačka društva, tj. horovi.Drugi period vladavine kneza Mihajla Obrenovića od1860. g., Srbiji će donijeti ogroman korak na modernizaciji i kulturnom uzletu. Turski Ustav je ukinut, a 1867. g. turska vojska se povlači iz Srbije. Sada počinje period obnove i prosvjetiteljstva, a ulaganje u kulturu je nešto što nije viđeno na tim prostorima već vijekovima. Knez Mihajlo bio je veliki dobrotvor i zaštitnik svih oblika umjetnosti, obrazovanja i kulture, a njegovim ličnim sredstvima započeta je izgradnja Narodnog Pozorišta u centru Beograda. Sada, po prvi put u srpskoj istoriji, školovani i visoko obrazovani umjetnici organizuju kulturni život i uzdižu kulturu Srba na viši i naučni nivo. Povratak mladih školovanih ljudi iz inostranstva predstavlja ogroman polet na svim poljima obnove Srbije. 1863. g.Licej je preimenovan u Veliku školu, preteču Univerziteta u Beogradu. Velika škola bila je smještena u Kapetan Mišino Zdanje koje je poklonio Miša Anastasijević „svome otečestvu”.Kultura ovog perioda iznjedrila je i Društvo srpske slovesnosti. Osnivači su bili Jovan Sterija Popović i Atanasije Nikolić. Zadatak društva bio je širenje nauka na srpskom jeziku i usavršavanje srpskog narodnog jezika. Predsjednik Društva po položaju bio je ministar prosvjete. Društvo je radilo na skidanju zabrane Vukove gramatike iz 1832. g., a prve radove pisane Vukovim jezikom i pravopisom počeo je da objavljuje Đura Daničić. Suspendovano Društvo srpske slovesnosti (1864. g.) obnovljeno je 6 mjeseeci kasnije pod imenom Srpsko učeno društvo.Prvi predsednik SUD bio je Jovan Gavrilović. Rad sastojao se u čitanju samostalnih radova pojedinih članova, čitanju kritika radova upućenih društvu, u prikupljanju raznih istorijskih podataka, starih spisa i dokumenata, slanju članova za snimanje arhitektonskih i slikarskih spomenika po Srbiji, prikupljanju topografskih ispitivanja i meteoroloških zabilješki. Rezultate toga rada Društvo je štampalo u svome Glasniku.Članci i rasprave u njemu najviše su se odnosili na istoriju, kao i filologiju, geografiju, statistiku, arheologiju, bibliografiju, medicinu, muziku itd. Na žalost, Knez Mihajlo nije dočekao završetak gradnje Narodnog Pozorišta, kao ni razvoj svoje politike konačnog oslobađanja Srbije i Srba iz Bosne. Ubijen je 1868. g. na Košutnjaku, a za njegovog nasljednika dolazi Milan Obrenović, maloljetni sin Miloševog brata Jevrema. Knez-Mihajlov spomenik na Trgu Republike, na konju, podignut je ispred Narodnog Pozorišta 1882. i bio je prvi umjetnički spomenik podignut u Srbiji, na mjestu nekadašnje Stambol Kapije. Spomenik je djelo Enrika Pacija - umjetnika iz Firence. Na postamentu su ispisana imena gradova koji su oslobođeni od Turaka za vrijeme njegove vladavine, dok su reljefi na spomeniku djelo umjetnika Konstantina Jovanovića.Nakon perioda namjesništva, Milan postaje punoljetan i 1878. g. konačno isteruje ostatke Turaka iz Srbije, te Kneževina Srbija postaje i de-fakto samostalna država, što je potvrđeno na Berlinskom Kongresu. 1882. g. Srbija postaje kraljevina, a Milan Obrenović prvi srpski kralj moderne Srbije.Ovu epohu obilježio je rad Stevana Mokranjca, u smislu sakupljanja stare srpske muzike i komponovanja njegovih čuvenih rukoveti i sakralne muzike, uvođenju mješovitog hora po prvi put kod nas i uobličavanju crkvenog pojanja kroz Osmoglasnik – bogoslužbenu knjigu i udžbenik koji je i danas važeći u upotrebi u SPC. Zajedno sa Stanislavom Biničkim, osniva prvu muzičku školu kod nas 1899. (danas škola „Mokranjac“) i prvi gudački kvartet. Pored njega, treba pomenuti i Josifa Marinkovića, Isidora Bajića, Davorina Jenka, Kornelija Stankovića i dr.Takođe, Đura Jakšić bio je slikar i književnik tog perioda, a uz Novaka Radonjića i Stevana Todorovića, predstavnik romantizma u slikarstvu kod Srba. Kralj Milan Obrenović vladao je do 1889. g. kada je abdicirao u korist svog maloljetnog sina Aleksandra. Do njegovog punoljetstva 1893. g. vladalo je tročlano namjesništvo. Period vladavine kraljeva Obrenovića okarakterisan je političkim sukobima sa radikalnom strankom, dvorskim intrigama, austrofilskim nastojanjima da se Srbija poveže sa Austro-Ugarskom i pokušaja jačanja rusofilske strane. 1903. g. grupa zavjerenika, pod nazivom „Crna Ruka“, predvođeni Apisom, ubila je kralja i kraljicu Dragu, a na tron je doveden Petar Karađorđević, čija dinastija nastavlja da vlada Srbijom. Iste godine Stanislav Biničkipiše prvu srpsku operu pod imenom NA URANKU. Libreto je pisao Branislav Nušić. Tzv. komadi sa pjevanjem bili su okosnica repertoara srpskih pozorišta s kraja 19. vijeka, a 1894. g. izvedena je prva opera na beogradskoj sceni -Na bunaru Viljema Blodeka, komična jednočinska opera, prikazana iste večeri nakon komada Pribislav i BožanaDavorina Jenka. Godinu dana kasnije prikazana je i prva strana opereta Jabuka Huga Doubeka.Na osnovu sačuvanih pozorišnih plakata iz 1903. godine primjećujemo veliko prisustvo operske i vokalno-instrumentalne muzike velikih svjetskih kompozitora. Pozorišni orkestar pod dirigentom Petrom Krstićem pauze između činova popunjava odlomcima i uvertiramaiz opera Bizea, Gunoa i Verdija dok je na početku te sezone izveden koncert sa djelima Betovena, Griga, Mendelsona, kao i Mocartova Simfonija Jupiter. Muzički ansanbl pozorišta je publici dokazao da je sasvim spreman za izvođenje ozbiljnih djela klasične muzike. A ipublika je već postala prijemčiva za razumijevanje ovakvih djela, mada je cilj bio da se stvaraju domaća djela na tom nivou. Trend s početka HH vijeka bio je da nema autentične muzičke kulture jednog naroda bez djela domaćih kompozitora.Opera Na Uranku, izvedena premijerno 20. decembra 1903. i ostala je zlatnim slovima upisana u kulturni kalendar srpskog naroda. U ovom periodu dolazi do Aneksije Bosne i Hercegovine od strane Austro-ugarske 1908. g. Ovome su se najviše protivili Srbi iz BiH, a naročito metodama guvernera Benjamina Kalaja, koji uvodi bosanski jezik i „bosansku kulturu“, a Srbe gura na niži položaj u odnosu na Hrvate i Muslimane. Otpor Srba, naročito tzv. agrarnom pitanju, kroz Narodnu Skupštinu BiH, oličen je u borbi Petra Kočića, srpskog književnika, tribuna i rodoljuba, koji na kraju umire u Beogradu sam i ostavljen od svih, u duševnoj bolnici. Njegova djela, kojima opisuje Krajiške Srbe i njihovu muku, naročito članci u Bosanskoj Vili, postala su uzor mnogim svjesnim Srbima u politici, ali i kasnijim piscima - Ivo Andrić je naglašavao Kočića kao jednog od svojih uzora.Srpska šira javnost kao i brojni intelektualci okupljeni oko Srpskog književnog glasnika bili su žestoki protivnici kolonizatorske politike Austro-Ugarske, koja je gledala na Balkan na isti način kako su druge kolonijalne sile tog vremena gledale na Afriku ili Aziju. 1912-1913. g. trajali su Balkanski ratovi, u kojima je kraljevina Srbija proširila svoju teritoriju na dijelove koji su do tada i dalje bili pod turskom vlašću, tzv. Stare Srbije. U tom obliku, kraljevina Srbija ulazi u Prvi svjetski rat 1914. g. nakon Sarajevskog atentata, kojeg izvode članovi Mlade Bosne - srpski mladići i studenti kojima je cilj da BiH izvuku ispod Austro-ugarske prese i prisajedine svojoj braći u Srbiji.Uprkos nestabilnim političkim prilikama, Kraljevina se predstavljala na internacionalnim sajmovima umjetnosti, poput međunarodne izložbe u Torinu 1911. g. Ne smijemo zaboraviti da je u ovom periodu i sport ušao u Srbiju, te nastaju prva sportska društva. Kralj Aleksandar Obrenović učestvuje na prvim modernim olimpijskim igrama 1896. g., kao gost Grčkog kralja i jedini strani šef države na manifestaciji. Ovde naročito treba naglasiti Sokolsko Društvo, koje nastaje na temeljima češkog pokreta SOKO. Kao sportsko udruženje, pod formom razvijanja fizičkih aktivnosti, pokret ima jasnu kulturnu i ideološku podlogu u Panslavizmu i težnji slovenskih naroda da se odupru germanizaciji. Česi preuzimaju naziv „SOKO“ od mitskih osobina ove ptice iz srpskih epskih pjesama, zabilježenih i sakupljenih od strane Vuka Karadžića. Ideja se brzo proširila među Slovencima, Hrvatima, Srbima iz BiH, Makedonije i Srbije. Tako ovaj pokret možemo svrstati i u kulturni pokret, makar onoliko koliko i sportsko društvo.Nakon svesokolskog sleta u Pragu 1907. g., na kome su prisustvovali i delegati iz Kraljevine Srbije, Ministarstvo prosvete Kraljevine Srbije uputilo je molbu sokolskoj opštini u Pragu da pošalje svoje „prednjake” (članove osposobljene da obučavaju druge), koji bi u Srbiji širili sokolske ideje i radili na fizičkom vaspitanju. Austro-ugari su, na svojoj teritoriji, pokušali da spriječe osnivanje ovih društava, optužujući ih za „velikosrpsku propagandu“.[2] U Prvom svjetskom ratu Srbija trpi nesagledive gubitke i egzodus vojske i naroda[3], preko Prokletija, ka grčkim ostrvima. Odatle se, uz pomoć saveznika, ali najviše svojom unutrašnjom snagom, preko Solunskog fronta, vraćaju i oslobađaju Srbiju u jednom herojskom naletu, koji se i danas proučava u udžbenicima širom svijeta.Nakon velike pobjede u „Velikom Ratu“, 1. decembra 1918. g. proglašena je Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, kao i prisajedinjenje Vojvodine i Crne Gore, pod kraljem Petrom I Karađorđevićem.Javna skulptura sada postaje značajan oblik umjetničkog irzražanja u Kraljevini SHS, a vremenom poprima i dimenziju političkog značaja. Istaknuti vajari u to vrijeme bili su Simeon Roksandić, Petar Ubavkić i Đorđe Jovanović, a najpoznatiji od svih - Ivan Meštrović. Ivan je u svom djetinjstvu slušao guslare i upoznao se sa Kosovskim Zavjetom, pa je projektovao Vidovdanski Hram. Ova ideja zbog ratovanije sprovedena u djelo, ali su mnoge skulpture napravljene i prikazane na svjetskim izložbama. Neke se čuvaju u Narodnom muzeju u Beogradu, a neke u Kruševcu. 1929. g. kralj Aleksandar Karađorđević preimenovao je kraljevinu SHS u Kraljevinu Jugoslaviju. Godine 1934. u Marseju, FR, ubijen je kralj Aleksandar, a na tron je došao njegov maloljetni sin Petar II Karađorđević. Njegov regent bio je knez Pavle Karađorđević sve do 1941. g., kada je Petar II postao punoljetan. Ali, zbog napada Njemaca na Jugoslaviju 6. aprila 1941. g. kralj i sva vlada bježe u Englesku i nikada se neće vratiti u svoje kraljevstvo.Događaju za promjenu imena kraljevine, prethodio je incident u Skupštini, 20. juna 1928. g., kada je Puniša Račić, političar iz Crne Gore, pucao na članove hrvatske seljačke stranke. Tom prilikom je ubio dva poslanika, a kasnije je preminuo i poslanik Stjepan Radić. Zbog ovog je kralj Aleksandar početkom 1929. g. zaveo diktaturu, ukinuo Ustav, raspustio Skupštinu i zabranio sve stranke sa „vjerskim ili plemenskim obilježjima“, te sva ovlašćenja prenio na sebe. I promijenio naziv države. 1931. g. sam je donio novi Ustav (Oktroisani) i raspisao izbore na koje je izašla samo jedna stranka. Vrijeme vladavine Aleksandra „Ujedinitelja“ bilo je veoma burno, kako zbog događaja spolja, tako i onih iznutra. Velika ekonomska kriza tresla je tadašnju Evropu, a nije zaobišla ni Kraljevinu Jugoslaviju (KJU). Ta kriza stvorila je nacističku stranku u Njemačkoj i dovela Hitlera na vlast. Stara neprijateljstva iz Velikog Rata prijetila su novim ratom, a komunizam u SSSR, nakon Oktobarske revolucije u Rusiji, sada je postala moćna svjetska ideologija i svoje pipke pruža svuda po svijetu.Iznutra su kraljevinu tresle separatističke ideje Hrvata, donekle i Slovenaca, a najviše Makedonaca. Stari srpski vojni kadar, koji je slavno iznio Veliki Rat na svojim plećima, skrajnut je zbog svojih „velikosrpskih“ ideja i smetnje ideji bratstva i jedinstva naroda KJU. Ratni vojni invalidi iz posljednjeg rata gledani su s prezirom i ostavljeni da prose kako bi preživjeli. A politički „znalci“ koji se svakodnevno svađaju oko toga kome se treba prikloniti pod skute, nudeći se Njemcima, Englezima, Francuzima ili Sovjetima – unosili su svakodnevnu smutnju i nemir u ionako već sluđenu kraljevinu.Sve to je rezultiralo sve manjim i manjim povjerenjem Srba prema svom kralju. „Veliki Ujedinitelj“ i njemu odana šačica jugoslovena, polako je postajao kost u grlu svima u KJU. Ekonomija je bila na najvećem udaru, naročito spolja, ali i iznutra – neravnomjernom raspodjelom dobara[4] i sve većim ekonomskim razlikama između bogatih i siromašnih. Bahati industrijalci, političari i činovnici (u ovom periodu tu spadaju i sveštenici sa državnim platama), u očima siromašnog i obespravljenog naroda, naročito među Srbima, predstavljali su ekploatatorsku i okupatorsku silu koju s narodnog vrata jedinio može da skine neki novi rat, revolucija ili kakvo veliko čudo.U ovom periodu dolazi i do jednog zanimljivog fenomena: razmimoilaženja između srpske kulture i duhovnosti. Vijekovima su te dvije kategorije predstavljale jednu sintagmu, a u ovom vremenu dolazi do forsiranja kulture bez duhovnosti. Kao vid podilaženja drugim narodima u kraljevini i njihovim nacionalnim i vjerskim osjećanjima, tzv. „elita“ srpskoj kulturi oduzima duhovnu podlogu i kultura postaje sredstvo za potkupljivanje drugih i drugačijih. Možda najbolja slika takvih ideja predstavlja ideja Vidovdanskog Hrama ili Njegoševog Mauzoleja, kao i drugih spomenika, npr. Neznanom junaku na Avali. Iz takvog koncepta potpuno je isključena pravoslavna duhovna komponenta, a umjesto nje je umetnuta neka nemušta, tuđa, ili ničija kulturna manifestacija. Nastajala je neka ljuštura bez duše, ili povratak nekoj vrsti paganizma, ali više kao bezbožno-mističnog ili masonskog oblika duhovnosti. Upravo takav vid paganizma postao je avangarda viših slojeva, obrazovanih jugoslovena i političkih elita, a Srpska pravoslavna Crkva, ušuškana u činovničke plate i beneficije dobijene od kraljevine, okreće glavu i pravi se nevješta na takav jedan novi duh u svojim redovima. Takva vrsta bezbožja kod Srba izrodila je sebi suprotnost i odgovor u vidu Bogomoljačkog pokreta. Pokret pobožnih seljaka i radnika, na čije čelo se stavlja episkop Nikolaj Velimirović, sada obilazi sela i okruge Srbije i podstiče narod na vjeru i pobožnost, na očuvanje tradicionalne kulture i duhovnosti, na odanost svojim korijenima. Pokret je, po ocjeni vladike Nikolaja, predstavljao: „Narodni odgovor na modernizam, liberalizam, socijalizam i druge novovijekovne novotarije koje pobožni pravoslavni narod nije razumio niti prihvatio“. I, bez obzira što je ovaj pokret imao velikog uspjeha, okupljao desetine hiljada članova, zvanična štampa kraljevine i tzv. elite sprdale su se s ovim pokretom i omalovažavale ga kao nešto zaostalo, „zatucano“ itd. A slični izrazi dolazili su i sa vrha SPC!U takvom raspoloženju, komunistička partijaJugoslavije odlično „lovi u mutnom“ i podriva nezadovoljstvo naroda bajkama u kojima će svako raditi ono što voli, kad i koliko želi, jesti zlatnom kašikom itd, samo ako oni dođu na vlast. A bahati sloj državne elite, kojem narod i njegove potrebe nisu u djelokrugu brige i pažnje - učestalo hapsi i najbrutalnije prebija sve koji misle drugačije ili se usude da javno iznesu svoje nezadovoljstvo politikom i djelovanjem kraljevine ili vjeru u laži komunista.Period između dva svjetska rata, naročito u poslednjoj deceniji pred početak Drugog svj. rata, bio je period u kojem je nezadovoljstvo svim i svačim, a naročito bahatošću tzv. elita, postajao svakim danom kao balon koji je već prepunjen. Zato, kada je riječ o kulturi ovog perioda, ona je mnogo siromašnija nego u periodu pred ujedinjenje i Prvi svjetski rat. Naravno, to ne znači da je nije bilo uopšte i da nema kulture u ovom periodu, ali njen zanos je mnogo manji nego u periodu čekanja na slobodu i zamišljanja te slobode. Okupacija KJU u aprilskom ratu 1941. g. pokazala je pravo lice tadašnje države. Izdaja, bježanija, krađa narodne imovine i nesposobnost tzv. elita da sagledaju kuda ide svijet oko njih i pruže bilo kakvu reakciju, plan i program očuvanja države i naroda, podjele na sve više i više frakcija, otvorena mržnja separatista i svrstavanje na stranu okupatora, dočekivanje okupatora cvijećem i povicima oduševenja, lov u mutnom i kriminal... ogledalo je stanja KJU pred početak rata. I u toku sve 4 godine Drugog svjetskog rata tako će ostati, uz organozvanje dva pokreta otpora: Kraljevska jugoslovenska vojska u Otadžbini, tzv. četnicii Narodno-oslobodilački pokret, tzv. partizani.Na sve to treba dodati i ulogu tzv. saveznika, kojima stvarni cilj nije obnavljanje prethodne Jugoslavije, već stvaranje nečeg novog i drugačijeg, što nikome od njih neće predstavljati konkurenciju u budućnosti. S tim u vezi, pomaganje jedne strane, pa okretanje ka drugoj, jasan je signal koji tada nije bilo moguće sagledati u svojoj punoj snazi, već tek mnogo kasnije.
Uz pomoć sovjetske Crvene Armije, koja je svojim silama ušla u Berlin i okončala rat, ali i tzv. saveznika (Engleske prvenstveno), patrizani dobijaju moćnog saveznika i odnose prevagu na našem terenu, kao jedina vojna i politička sila koja će organizovati vlast u poratnoj Jugoslaviji. Komunistička partija Jugoslavije (KPJ), koja se stavila na čelo partizanskog pokreta otpora, u poratnoj Jugoslaviji postaje jedina politička partija i njen program je jedini koji može i smije da se sprovodi u poslijeratnoj Jugoslaviji, koja sada u svoj novi naziv inkorporira izraz „socijalistička“.Nova „socijalistička“ vlast, pod vođstvom KPJ, sprovodi ideju bratstva i jedinstva, sličnu onoj koju je kralj Aleksandar sprovodio u kraljevini. Međutim, ta ideja je samo po imenu ista. Ona sada podrazumijeva novu ideologiju u kojoj „velikosrpska šovinistička hegemonija“ mora biti iskorjenjena, u kojoj ništa što Srbe čini povezanima sa svojim istorijskim kulturnim i duhovnim tekovinama ne smije da opstane, tj. mora se uništi sve što predstavlja oslonac srpske kulture i duhovnosti. Kulturna i druga društva i organizacije sa prefiksom „srpski“, zabranjene su i nemaju pravo da poslije rata obnove svoj rad po starim imenom.Desetine hiljada Srba pobijeni su odmah nakon završetka rata ili u poslednjim danima rata i stvorena su tzv. „pasja groblja“, samo zato što su bili „srpski domaćini“ i njihova životna filosofija nikako se nije uklapala u filosofiju socijalističke Jugoslavije. Otvaranje zatvora i logora za neistomišljenike, ismijavanje pravoslavlja, srpske istorije, kulture i običaja, nazivanje pogrdnim imenima svega što je vezano za srpsku kulturu, duhovnost i tradiciju, imali su zadatak da zaplaše svakog Srbina i Srpkinju da nastave da njeguju svoju srpsku kulturu i duhovnost. U periodu 1945-1990. g. vlast socijalističke Jugoslavije (SFRJ) sprovodi ideologiju očišćenja tzv. jugoslovenske kulture od svega što je do njene pojave predstavljalo srpsku kulturu, sa zadatkom da stvore jednu novu generaciju, novu naciju, oslobođenu od svake veze sa njihovim precima. Na prvom mjestu, te nove generacije morale su biti ateizirane, otklonjene od svakog oblika duhovnosti, što se nije striktno, već samo sporadično sprovodilo kod drugih nacija u tadašnjoj Jugoslaviji. Odnos prema SPC nije bio jednak odnosu komunističkih vlasti prema drugim vjerskim zajednicama, a naročito ne prema rimokatoličkoj crkvi. Mada, treba iskreno i pošteno reći, da su najveću represiju prema SPC činili bivši Srbi, sada preobraćeni u Jugoslovene i komuniste.Zahvaljujući svom geografskom položaju i tzv. „Hladnom Ratu“ između Zapadnog - Nato bloka i Istočnog - Sovjetskog bloka, SFRJ je profitirala velikim ulaganjem obe strane u njene državne strukture, kako ne bi prešla pod uticajnu zonu one druge strane. To je pokrenulo talas industrijalizacije i modernizacije SFRJ, izgradnje moderne infrastrukture i ulaganja u svakodnevnu ekonomiju, tzv. bolji život, ali isključivo kao slika „boljeg“ u odnosu na prethodnu, monarhijsku i buržoazijsku KJU. U tu svrhu organizovane su i radne akcije, na koje su stotine hiljada mladih ljudi dovođene da besplatno rade na infrastrukturnim projektima. Sve što se gradilo i radilo, iskorišćeno je da bi se vlast dičila uspjesima koji su bili nezamislivi u državi koju je vodila „velikosrpska buržoazija“, a stanovnici su bili potkupljeni besplatnim stanovima, poslovima i kreditima, kako bi vjerovali u socijalističku vlast kao izuzetno sposobnu.Mora se priznati javno da je vlast SFRJ mnogo ulagala ukulturu, umjetnost, obrazovanje, socijalnu i medicinsku zaštitu građana i da je postojao jedan sistem koji je, u tadašnjem svijetu, prednjačio po svom humanom pristupu običnom građaninu, tzv. proleteru. Obrazovanje, od najnižeg do najvišeg bilo je besplatno, medicinske usluge pružane kroz odličan sistem osiguranja, a narodna milicija je, svojom brutalnošću, održavala prividno savršen red i poredak u državi, čiji stanovnici su se osjećali sigurno i mirno, samo ukoliko nisu javno iznosili ni najmanju kritiku vlasti.Taj sistem se već početkom 80tih godina HH vijeka, tačnije od smrti predsednika Tita, kao oboženog lidera, urušio u sebe. Svi ti krediti i pozajmice dolazili su na naplatu, a ekonomija države nije bila sposobna da proizvede višak koji će se usmjeravati u vraćanje kamata. Kreditna prezaduženost i politika održavanja nerealne ekonomije, uz već popularno i tradicionalno naglašavanje apsolutne moći jedne političke partije i jednog čovjeka sa mitskim osobinama, došla je na naplatu. I sve je krenulo nizbrdo, prvo u ekonomiji, a zatim i kroz nezadovoljstvo naroda naviknutog na nerealne besplatne usluge. Rezultiralo je buđenjem starih separatističkih ideja, potpomognutim uticajima izvana i obećanjima nekih novih „zlatnih kašika“, ovaj put van te državne zajednice, a u nekoj novoj evropskoj ekonomsko-političkoj zajednici. I počeo je rat za otcjepljenje separatista iz te državne zajednice, rat koji je bjesnio od 1990 do 1995, a kao rezultat – stvoreno je 6, tačnije 7 novih vazalnih država, po administrativnim granicama koje je KPJ odredila 29. novembra 1945. g.Međutim, da nije sve bilo idealno i pored novca koji je upumpavan u SFRJ i da je nemoguće na svijetu načiniti društvo bez staleških raslojavanja, pokazuje i ekonomska reforma iz 1965. g., koja je rezultirala studentskom pobunom 1968. g. Iako se talas studentskih nemira dešavao na globalnom nivou, „socijalistička“ omladina imala je drugi cilj: smanjenje staleških razlika između novih komunističkih elita i naroda. Rezultat tih protesta se nije vidio odmah, ali, po riječima Koste Nikolića iz knjige Srbija u Titovoj Jugoslaviji[5]: U tom periodu u Jugoslaviji je značajno proširena intelektualna sloboda, pre svega u književnosti, likovnim umetnostima i filozofiji. Vrhunac je dosegnut u periodu od 1968. do 1971. godine. U Srbiji su tada nastala dva pravca kritičke kulture: tzv. crni talas u književnosti i filmskoj umetnosti koji se ogledao u rušenju pojedinih jugoslovenskih tabua; ,,nova levica“ u filozofiji, okupljena oko časopisa ,,Praxis“, zahtevala je vraćanje prvobitnim, „humanističkim“ vrednostima jugoslovenske revolucije. Drugim riječima, kult Tita, tekovine Drugog svj. rata i ideali samoupravljanja bili su neprikosnoveni i u njih niko nije smio da dirne. Sve ostalo – može da se promijeni i da se to nazove intelektualnom slobodom.Tako je bilo prevenstveno u kulturi. Ustav SFRJ iz 1974. g. garantuje pojam SIZ (samoupravnih interesnih zajednica) i OUR (organizacija udruženog rada), koji izjednačavaju radnike u kulturi sa svim radnicima u drugim oblastima djelatnosti. To znači da radnici u kulturi sada imaju zakonom zagarantovane beneficije kao i svi drugi radnici u državi, državom zagarantovane izvore iz kojih se njihove potrebe finansiraju i pravo da se njihov rad vrijednuje kao i svaki drugi rad u SFRJ. Ovo je omogućilo otvaranje sve većeg broja pozorišta, muzičkih, likovnih i dr. umjetničkih škola i akademija, začetke i razvoj televizijskog programa, razvoj filmske umjetnosti, državnih štamparija i izdavačkih kuća itd.Međutim, pojam cenzure, o kojem se nije mnogo govorilo u javnosti, naprosto se podrazumijevao u SFRJ. Svaki program, svako djelovanje u kulturi i svako umjetničko djelo, jednostavno je imalo zadatak da promoviše kult Druga Tita, tekovine Drugog svj. rata i uspjehe radničkog samoupravljanja, odnosno postulate marksizma, kako se to tada zvalo. Sloboda u izražavanju bila je dozvoljena u smislu da pomenuti ideali i ne moraju da budu jedini cilj umjetničkog djela, ali ono što definitivno nije smjelo da se pojavi u javnosti i što je bilo nastrožije cenzurisano – pozitivna riječ o tzv. „velikosrpskoj šovinističkoj“, odnosno srpskoj kulturi i duhovnosti.Iako su u školama, htjeli - ne htjeli, istorija srpskog naroda i njegova kultura bili dio školskog plana i programa, o njima je bilo veoma šturo govoreno, gotovo da se pretrčavalo preko tog perioda, ali se svakako učenicima jasno naglašavalo da je to nešto što je zaostalo, relikt ružne prošlosti u odnosu na svijetlu sadašnjost pod komunističkom partijom. I, naravno, odmah se ukazivalo na velike moderne infrastrukture i ulaganja u bolji život, kao sliku „boljeg“ u odnosu na „lošu“ i prevaziđenu srpsku kulturu. Svi koji su slavili pravoslavne hrišćanske praznike, krštavali djecu ili bili uključeni u bilo koji obred SPC, ili bar ulazili u hramove i manastire, proglašavani su za neprijatelje, zaostale, a nerjetko su i ostajali bez posla ili posao nigdje ne bi mogli da nađu, jer su obilježeni kao „veliko-srpski šovinisti“. Iako je ovo variralo od republike do republike SFRJ sa više ili manje represija, ipak je to bio zajednički i opšti narativ tadašnje vlasti.Tako je, u kulturi SFRJ, riječ o srskoj kulturi i duhovnosti mogla da bude samo pod vidom priče o mitovima i legendama, kao što je bio naziv jednog televizijskog serijala kojeg je vodio Vladeta Janković ranih 80tih godina HH vijeka. S druge strane, država je finansirala ogromne i skupe sportske i kulturne projekte, kao što su sletovi za Dan Mladosti, tj. Titov rođendan, snimanje filmskih spektakla sa učešćem holivudskih glumaca o vojničkim mitskim pobjedama patrizana itd. U literaturi, televizijskim emisijama, a naročito u filmovima sa ratnom tematikom o Drugom svjetskom ratu, naročito režisera Veljka Bulajića, srpska vojska u Otadžbini, tj. četnici predstavljani su kao najgori neprijatelji SFRJ, izjednačavani sa ustašama i drugim saradnicima okupatora.
POSTKOMUNISTIČKI PERIOD
Beć u drugoj polovini 80tih godina HH vijeka, naročito u Beogradu – prestonici SFRJ, zanimanje za staru srpsku kulturu i duhovnost postaje avangarda. Iz Beograda, ta se ideja polako počela širiti i po drugim gradovima Srbije, ali i među Srbima SFRJ, pa je uskoro zanimanje za srpsku kulturu i duhovnost postalo zabavno, poput spritizma, prizivanja duhova mrtvih. Do kraja te decenije postaće i stvar elitizma, prvenstveno u krugovima umjetnika. Buđenje, dakle, interesovanja za skrajnutu i zabranjenu srpsku kulturu i duhovnost kod mladih i obrazovanih ljudi, odgajanih i vaspitanih da se gade iste, pljuju po tome ili makar budu ravnodušni prema tome, ali definitivno da ne znaju ništa o tome - postalo je izraz bunta Srba prtoiv komunizma i socijalizma, a koji nije ispunio njihova očekivanja. Gotovo preko noći, na razmeđi 80-tih i 90-tih godina HH vijeka, u jeku euforije zbog rušenja Berlinskog zida i sloma sovjetskog vojno-ekonomskog bloka i buđenja bivših članica tog bloka, u SFRJ se desio otklon od socijalizma, prelaz na višestranački politički sistem, buđenje nacionalizma koji sve češće prelazi granice šovinizma, a onda i otvoreni separatizam i rat na prostoru SFRJ. Ovi događaji, koji su se stapali jedan u drugi, ostavili su nerješenim jedno veoma važno pitanje: Ko je taj autoritet koji će o srpskoj kulturi i duhovnosti dati ispravan sud i vratiti je među Srbe na ispravan način!?Na to nepostavljeno pitanje nametnula su se dva odgovora: prvi je da je to Srpska pravoslavna Crkva, kojoj kontinutitet postojanja i represije koje je podnijela upravo zbog srpske kulture i duhovnosti daju za pravo da bude nosioc te i takve kulture i duhovnosti, a drugi je da je to novouspostavljena država Srbija, kojoj se automatski pripisuje kontinuitet sa nekadašnjom Srbijom i njenom kulturom i duhovnosti. Doduše, postojao i treći mogući odgovor: Srbi iz Dijaspore, okupljeni oko tzv. Slobodne SPC. Odrasli i vaspitani bez ateizma i komunizma u svom vaspitanju, na temeljima stare srpske kulture i duhovnosti, školovani i obrazovani u američkim i zapadno-evropskim školama, trebalo je da budu nosioci tih promjena. Na žalost, ni jedan od tih odgovora nije se pokazao kao ispravan! Ili bar ne potpuno ispravan... Što se tiče SPC, ona je krajnje nespremna dočekala pad komunizma i nametnutu joj ulogu da u novonastaloj situaciji djeluje kao lider duhovno-nacionalno-kulturnog buđenja srpskog naroda. S jedne strane, SPC nikada se nije oporavila od posljedica Drugog svjetskog rata, a s druge, zbog problema u kadrovskom smislu. Decenijama je, između 50-tih i 80-tih godina HH vijeka SPC školovala kadar sa samo jednim zadatkom – da uspostavi narušeni kontinuitet bogolužbenog ciklusa, usljed rušenja hramova i crkvama i ubijanja sveštenstva i monaštva za vrijeme Drugog svetskog rata i odmah nakon njega. S druge strane, vjerske škole u vlasništvu SPC nisu ni pomišljale da spremaju kadar koji bi trebao da se upusti u lidersku ulogu bilo kome, pa makar i na lokalnom, parohijskom nivou. Visokoškolske ustanove, kao što je Bogoslovski fakultet u Beogradu ili Duhovne akademije u svijetu u koje je SPC slala svoje kadrove, nisu obučavali kadar koji može i treba da preuzme ulogu lidera u procesu oslobađanja srpskog naroda od ateizirajuće ideologije i svega što im je socijalistička vlast decenijama ulivala u svijest i podsvijet.Na razmeđi 80-tih i 90-tih godina HH vijeka, upravo dok je zanimanje za staru srpsku kulturu i duhovnost postajala avangarda kod mladih i obrazovanih ljudi, kada je to raslo iz bunta ka elitizmu, SPC nije imala da ponudi gotovo ništa od literature za kojom su vapile te prikrivene mase. Samo individualnim trudom pojedinaca u Crkvi i njihovim skromnim mogućnostima, bojažljivo su se pojavljivale knjige, skripte ili kopije o vjeri i duhovnosti. Prof. dr Lazar Milin, jedan od rijetkih ko je bio spreman da bilo šta objavi i da svoje knjige ponudi tražiteljima, bio je tek jedan od svijetlih primjera. A onda, početkom 90-tih, umjesto da ovom problemu pristupi planski, radno i u skladu sa gorućim potrebama, SPC pravi katastrofalan otklon od dva važna pitanja, zbog čega će se posljedice osjetiti upravo danas, u našem vremenu.1. nikome u SPC nije palo na pamet da sagleda vrijeme i trenutak u kojem se nalaze i porazmisle o budućnosti svog mjesta u tom društvu. Potrošene su decenije, a SPC nije učinila baš ništa da stvarne duhovne potrebe sve većeg broja Srba koji joj se obraćaju zadovolji nekim konkretnim planom, programom, literaturom ili kadrom školovanim u oblastima proučavanja organizacije rada i stvaranja strategije, agende, plana. I opet se samo nekoliko individualaca izdvaja, koji svojom ličnom harizmom, uz pomoć štapa i kanapa, kao npr. jeromonasi Amfilohije Radović i Atanasije Jeftić, daju potrebitima onoliko koliko su invidualno sposobni da daju po pitanju duhovnosti. Ali ne i kulture. Pitanje srpske kulture zvanično ostaje van granica interesovanja SPC!2. U okviru SPC bilo je tek nekoliko pojedinaca koji su prepoznali nasušnu potrebu sve većeg broja ljudi za literaturom iz koje mogu da saznaju ono što im je bilo zabranjeno da znaju. Nastaju prvi dječiji koraci po pitanju popularnog izdavaštva u okviru SPC. Međutim, te izdavačke kuće prevode i štampaju monašku literaturu i plasiraju je u narod gladan i žedan osnovnih stvari o vjeri, kulturi i duhovnosti i time prave nepopravljivu duhovnu štetu! Stvarajući jedan nerazumljiv oblik duhovnosti, stvorili su grupu ljudi koji su zauvijek okrenuli leđa svakom novom pokušaju da ikada više sa SPC dođu u kontakt. Teška, suvoparna, nesvarljiva monaška literatura, namjenjena najjačim duhovnicima, pustinjacima i asketama visokog duhovnog nivoa, data je u ruke narodu koji jedva da zna da se prekrsti i koji je već decenijama učen da je „religija opijum za narod“, da su „u crkvi samo zaluđenici“ itd. – izazvala je sasvim suprotan efekat i u glavama mnogih ateiziranih ljudi samo potvrdila da tako treba i da ostane. Ovaj put, SPC je od sebe odgurnula jedan dio naroda, koji je decenijama bio odgurivan od SPC silom državnih vlasti ideologijom protivnoj SPC.I, naravno, opet o srpskoj kulturi ni riječi u toj literaturi... Kada je država Srbija, na svom početku kao državna zajednica SR Jugoslavija, a zatim i kao Srbija i Crna Gora, postala samostalna država, u njoj je i dalje bila naglašena ideologija prethodne SFRJ. Gotovo svi političari, naročito oni na vlasti, „preko noći“ su postali nacionalisti, ali nisu promijenili ideologiju. Time je stvorena jedna nakazna ideološka tvorevina u okviru koje je nekakav nemušti pojam „srpstva“ postao stožer oko kojeg se sve okuplja i vrti, nacionalni naboj je pumpan u odnosu na druge nacije sa kojima se ratovalo, ali to „srpstvo“ nije bilo vaskrslo nacionalno osjećanje iz vremena prije SFRJ, već neka tvorevina koja se definisala samo kao zamjena za dojučerašnje jugoslovenstvo.Isti ljudi, koji su vodili glavnu riječ u socijalističkom samoupravnom sistemu, samo su promijenili terminologiju, pa su Jugoslavija i Srbija postali sinonimi i nastavljeno je istim putem. Upravo takva plejada političara i ideologa nove države Srbije i Crne Gore sada želi da stane iza srpske kulture i duhovnosti, one iste protiv koje su decenijama radili i uništavali je. Zvuči suludo, zar ne!? Ali je upravo tako i to se odražava na definisanje srpske kulture i duhovnosti, čije posljedice su katastrofalne za stanje u kojem se mi danas nalazimo.Film, pozorište i televizija, kao glavna umjetnička sredstva i nove vlasti sada stvaraju nakazneproizvode u kojima je stara srpska kultura i duhovnost predstavljena na izuzetno mračan način. Velike proslave, godišnjice i crkveni praznici iza kojih stoje državne strukture, sada po pravilu stvaraju sliku nekog mraka iz kojeg se pojavljuju ljudi u crnom, zamotani u crne krpe, sa svjećama u rukama, a iz pozadine dolaze zavijajući zvuci lošeg pokušaja stare srpske srednjovijekovne duhovne muzike. I čitavu jednu deceniju to je bila zvanična slika srpske kulture, stvorena od ljudi koji su naučenih da je Srednji Vijek „mračno doba“. Izostanak bilo kakve radosti, svjetla, osmjeha, napretka, vjere u bolje sutra itd – slika je srpske kulture koju plasira državna vlast u Srbiji sve do kraja poslednje decenije HH vijeka. Istini za volju, u to vrijeme se pojavljuju i ljudi koji na profesionalan način, što u književnosti, što u muzici, stvaraju djela koja su naslonjena na zdrav temelj stare srpske kulture i duhovnosti. Tako nastaje muzika Pavla Aksentijevića, čovjeka koji zna da čita srednjovijekovne neume i koristi originalna djela Kir Stefana, Isaije Srbina itd. Svetlana Stević donosi nam staru srpsku narodnu izvornu pjesmu, sa klasičnim načinom interpretacije, a nastaju i vokalne grupe kojima ona postaje uzor. Međutim, politički ambijent se do danas nije promijenio i Srbi nikako da uđu u jednu novu eru srpske kulture i duhovnosti iza koje stoji srpska država i njene institucije, zahvaljujući kojima bi srpski umjetnici mogli da stvaraju nova i originalna djela, nazidana na temeljima izvorne srpske kulture i duhovnosti. Svakako da ima i sporadičnih dobrih primjera, koji dolaze od strane nadarenih pojedinaca. 90-tih godina je grupa Leb i Sol stvarala džez-rok obrade tradicionalnih pjesama Stare Srbije i još neki, a taj trend je u prvoj deceniji HHI vijeka iznjedrio i neka originalna umjetnička djela pop i rok kulture, kao nosioca bunta protiv subverzivnog ateizirajućeg socijalističkog društva. Ovde treba naglasiti i projekat „Iznad Istoka i Zapada“ kojeg su iznijeli srpski pop i rok muzičari okupljeni oko tekstova sv. Vladike Nikolaja i njegove Duhovne Lire. U književnosti Milorad Pavić, Goran Petrović i mnogi drugi stvaraju sjajna književna djela utemeljena na izvorima koje crpe iz stare srpske kulture i duhovnosti.Na prelazu sa HH na HHI vijek pojavljuje se plejada kompozitora i izvođača izvorne narodne muzike, koja je u svom nazivu ima predispoziciju da je građena i nazidana na temelju srpske kulture i duhovnosti. Vojkan Borisavljević, Dimitrije Mikan Obradović i drugi obilježili su ovaj period mnogim originalnim djelima i zanimljivim spojevima starog i modernog. Međutim, komercijalizacija narodne muzike od strane muzičkih producenata uposlenih kroz politiku i stranačko opredjeljenje i njihovo nametanje stranih uticaja u narodnu muziku, naročito kulture Bliskog Istoka spojene sa elektronskim efektima, stvorila je nakazne oblike pod nazivom „turbo-folk“. Ova tzv. sub-kultura, od Lepe Brene do Jelene Karleuše, nametnute putem Pink televizije, kao medijskog organa državne vlasti, ogledalo je nakaznog političkog okruženja u poslednje 3 decenije koji je od srpske kulture i duhovnosti stvorio Frankenštajna i kulticid kakav ni najgori neprijatelji srpskog naroda nisu uspjeli Srbima da nametnu. A što je najgore, političari na vlasti nametnuli su društveno-socijalni okvir u kojem je samo ta sub-kultura ekonomsko isplativa i održiva, često i subvencionisana od strane zvaničnih institucija Srbije – pod imenom kulture, pa se medijska gostovanja i koncerti tih nakaza jedino organizuju, naročito u Dijaspori i time ubijaju svaku mogućnost da autentična srpska kultura i duhovnost budu dostupni našem narodu.
* * *Kao svojevrstan zaključak cijelog ovog ciklusa razmišljanja o srpskoj kulturi i duhovnosti, javno iznosim svoje duboko uvjerenje da su srpska kultura i duhovnost prepušteni samoj sebi i rijetkim entuzijastima među Srbima. U poslednje 3 decenije sve se manje i manje novca izdvaja za kulturu, a strukture koje trenutno vode srpske institucije, kojima bi zadatak bio da stoje iza srpske kulture, obesmislili su ih i urušili dotle da je nemoguće organizovati nekakav ozbiljniji pokušaj oživljavanja autentične srpske kulture. Po najmanje organizovati kakav ozbiljan kulturni događaj u Dijaspori i na taj način je, s ponosom, prikazati onima među kojima živimo i s kojima dijelimo životni prostor.U okruženju u kojem urušene i obezvrijeđene državne strukture i institucije srpskog naroda, kao ni SPC, a niti sam narod u svojoj ogromnoj većini, nisu zainteresovani za očuvanje i unapređenje srpske kulture i duhovnosti – zaista je mučno smatrati sebe kulturnim i duhovnim članom takve zajednice. Kroz vijekove iza nas, svi srpski neprijatelji udarali su na našu kulturu i duhovnost, pokušavajući da je unište, da nas pretvore u nešto drugo, da nas obeztemelje i ostave nas da lebdimo između njih kao golub, a ne kao orao, koji je i na našem grbu simvol visine i snage srpske kulture i duhovnosti. Danas smo ostavljeni od svih da gledamo kako se među nama samima srpska kultura i duhovnost pretvara u nešto krajnje nebitno ili čak opterećujuće...Ukoliko se ne desi neko čudo i nešto se ozbiljno planski i strukturno ne promijeni po pitanju srpske kulture i duhovnosti!
[1]Osnovan 15. avgusta 1805. g. [2]Ovaj izraz su, kasnije, preuzimali svi neprijatelji srpskog naroda! [3]U „Velikom Ratu“ je izginulo 58% muškog stanovništva! [4]Zamjenom austrougarskih kruna za dinare i inflatornoj konjukturi sjeverozapad države je stekao ekonomsku prednost. U prvom petogodištu, na Sloveniju, Hrvatsku i Slavoniju otpalo je tri petine ukupnih investicija u industriji Kraljevine! [5]Kosta Nikolić: „Srbija u Titovoj Jugoslaviji“, Zavod za udžbenike, Beograd 2011.
|
