detalj slike: KRK Art dizajn

MANASTIRI SRBIJE

Dr SIMO JELAČA

PREDGOVOR

Počev od Stefana Nemanje, svi srpski kraljevi gradili su manastire i crkve, gde god je koji živeo, kao svoje zadužbine i porodične mauzoleje. Tako, sada na teritoriji Srbije ima 212 manastira, verovatno najviše u Evropi, a po svoj prilici čak i u svetu. Od svih tih 212 manastira 54 imaju status spomenika kulture, a Sopoćani, Đurđevi Stupovi, Studenica, Dečani, Pećka Patrijaršija, Gračanica i Bogorodica Ljeviška uvršteni su u listu  UNESCO kao svetska baština. Zainteresovani čitaoci imaju prilike da o svakom manastiru i crkvi nađu podatke na internetu, a u ovom prikazu sumirani su podaci za dvadesetak najpoznatijih, za koje treba da zna ceo svet, i da iste posećuje što više turista. Ima manastira koji se više ne nalaze na teritoriji Srbije, a sagrađeni su na mestima gde su tada živeli njihovi zadužbenici.

HILANDAR

Manastir Hilandar posvećen je Vavedenju Presvete Bogorodice. Veliki župan Stefan Nemanja i njegov sin Rastko (Sveti Sava), preuzeli su dosta propao i zapušten grčki manastir, zdanje iz 1198 godine, i preuredili ga u veoma raskošnu arhitektonsku celinu. Od tada taj manastir dobija veoma važnu ulogu u razvoju srpske pismenosti i književnosti srednjeg veka. Crkvu je dogradio kralj Milutin 1303 odine, a knez Lazar je dodao spoljnu pripratu 1389 godine. Oko crkve su sagrađeni višespratni konaci,  uz pirgove Svetog Save i Svetog Đorđa.

Crkva je dobro sačuvana i predstavlja najznačajniji spomenik srednjevekovne umetnosti na Atosu. Danas je to velika riznica ukrašenih srpskih knjiga iz 13 veka, povelja, ikona, dokumenata i predmeta izuzetne vrednosti. Hilandar se nalazi u Svetoj Gori, u Grčkoj, nedaleko od Halkidika.

STUDENICA

Manastir Studenica sa crkvom Bogorodice Dobrotvorske, sagradio ju je Stefan Nemanja, pored reke Studenice, kao svoj i porodični mauzolej, krajem 12 veka, nedaleko od Kraljeva, u dolini borove šume. Studenica je velčanstven srpski manastir, čuven po riznici prelepih fresaka iz 13 i 14 veka i monumentalnoj kompoziciji ‘’Hristovog rođenja’’. Prvi radovi na gradnji manastira Studenica početi su 1196 godine, a kada je Nemanja otišao u Hilendar, presto i gradnju Studenica prepustio je svome sinu Stefanu, koji je time postao i novi zadužbenik date crkve. Bogorodična crkva najstarija je u manastirskom kompleksu, sagrađena u vizantijskom stilu kao jednobrodna sa trodelnom oltarskom apsidom. Unutrašnji prostor i zidne slike su neprevaziđenog umetničkog i tehničkog ostvarenja. Sveti Sava je mošti svoga oca Nemanje iz Hilandara preneo u Studenicu, njegovu zadužbinu i mauzolej. Manastir Studenica stekao je status Velike Larve, čime je postao duhovni  i kulturni centar srednjevekovne Srbije.

Studenica je uvrštena u listu svetske kulturne baštine UNESCO.

ĐURĐEVI STUPOVI

Manastir Đurđevi Stupovi sagrađen je na šumovitom uzvišenju iznad Novog Pazara. Zadužbina je Stefana Nemanje, nastao za vreme Nemanjinog zatočeništva u jednoj pećini, kada se Nemanja zavetovao da će sagraditi manastir posvećen Svetom Đorđu. Kralj Dragutin zatim je dogradio crkvu i istu oslikao. Turci su manastir razorili, posle čega je bio pust 200 godina. Oštećene freske iz tog manastira prenete su u Narodni mužej u Beogradu. Najpoznatija freska, među njima, je freska Svetog Đorđa na konju. Na liste je UNESCO.

ŽIČA

Manastir Žiča nalazi se između Kraljeva i Mataruške Banje. Manastirska crkva posvećena je Svetom Spasu Vaznesenju Gospodnjem. Podigao ju je kralj Stefan Prvovenčani, koji je u njoj i krunisan 1217 godine. Crkva manastira Žiča sagrađena je u raško-arhitektonskom stilu, pod uticajem Svetog Save. Manastir je građen po uticaju sa Svete Gore. Freske su pretežno stradale, a najznačajnija među njima je kompozicija ‘’Uspenje Bogorodice’’. Crkva Vaznesenja sagrađena je 1208 godine, kao zadužbina Stefana Prvovenčanog. Manastir Žiča postao je sedište novoosnovane srpske arhiepiskopije. U srednjem veku igrala je veoma značajnu ulogu u religioznom, političkom i kulturnom životu. Tokom duge istorije Žiča je dosta stradala, freske  u njoj su oštećene, a neke i uništene. Restaurirana je 1928 godine, kada je obojena u crvenu boju po ugledu na crkvu u Svetoj Gori.

MILEŠEVA

Manastir  Mileševa, kod Prijepolja, podigao je kralj Vladislav, sin kralja Stefana, 1218 godine, po uzoru na manastire Studenicu i Žiču, u raškom stilu i u njega sahranio mošti Svetog Save, donete iz Trnova (Bugarska), gde je umro vraćajući se iz Svete zemlje. Turci su 1594 godine preneli kosti Svetog Save iz manastira Žiče u Beograd i spalili ih na Vračaru.. U 16 veku manastir je imao štampariju u kojoj su izdavane crkvene knjige. U manastiru su sačuvane freske iz raznih vremenskih perioda, među kojima je čuvena freska Anđeo na Hristovom grobu, remek delo srpskog srednjevekovnog slikarstva. U manastiru Mileševa i sada se nalazi slika Hristovog Vaznesenja, poznata kao ‘’Beli Anđeo’’ smeštena iznad Ktitorskog portala.

U manastiru Mileševa krunisani su car Dušan i Tvrtko Prvi Kotromanić, a Stefan Vukčić je u tom manastiru 1446 godine sebe proglasio ‘’Hercogom Svetog Save’’. U Mileševu je sahranjen i kralj Vladislav. Najveća vrednost manastira Mileševa su freske, među kojima dominira ‘’Beli Anđeo’’, najlepša freska u Evropi.

SOPOĆANI 

Manastir Sopoćani sagradio je kralj Uroš I, u Rasu, nekadašnjem sedištu države Stefana Nemanje. Godina gradnje nije poznata zbog oštećenja na zidu. Manastir sa crkvom Svete Trojice, zadužbina je kralja Uroša. Freske u manastiru prikazuju kralja Uroša kao hrabrog ratnika. Turci su ovaj manastir zapalili u 17 veku, koji je obnovljen tek 300 godina kasnije, 1926 godine. Manastir ima visokovredne freske, po kojima je uvršten u svetske kulturne baštine UNESCO.

GRADAC

Manastir Gradac nalazi se na obroncima planine Golije, nedaleko od Raške. Zadužbina je Jelene Anžujske, žene kralja Uroša I. Sagrađen je 1276 godine, a sastoji se od Bogorodičine crkve i hrama Svetog Nikole Čudotvorca. Čuven je po izuzetno lepoj arhitekturi. U tom manastiru  sahranjena je kraljica Jelena Anžujska 1314 godine. Za vreme austrijsko-turskog rata u 17 veku monasi datog manastira su sakrili mošti Jelene, koje do danas nisu otkrivene. Turci su taj manastir opustošili, a tek u 20 veku isti je obnovljen.

ARILjE

Crkva Svetog Ahilija, zadužbina kralja Dragutina, sagrađena je krajem 13 veka, u samom centru Arilja. freske u njoj oslikane su 1296, a ktitor je bio sam kralj Dragutin. Crkva je sagrađena kao jednobrodna sa polukružnom apsidom, a kube je šestostrano, što je izuzetak u srpskoj arhitekturi. Freske su slikane po sopoćanskom uzoru. Portreti vladara su dobro očuvani. Tu je portret kralja Milutina sa Dragutinom i ženom Katalinom (kći ugarskog kralja Ladislava IV). Freska kralja Milutina naslikana je sa modelom crkve Gračanice u njegovim rukama. Kralj Milutin naslikan je kao dečak u manastiru Sopoćani, u Bogorodici Ljeviškoj kao čovek u najboljim godinama, i u Gračanici kao sedi starac.

BOGORODICA LjEVIŠKA

Manastir, Crkva Bogorodice Ljeviške, sagrađena je u Prizrenu, u mestu nekadašnjeg rimsko-vizantijskog naselja, koje se pominje kao sedište eparhije od početka 11 veka. U sastav srpske države ulazi krajem 12 veka i tako ostaje za vreme vladavine Stefana Prvovenčanog, sve do sredine 15 veka. Crkva Bogorodice Ljeviške posvećena je Uspenju Presvete Bogorodice, žadužbina je kralja Milutina. Prva je petokupolna crkva u srpskoj arhitekturi. Freske u njoj rađene su 1308-1314 godine. Grad je dobio naročiti značaj u vreme kralja Milutina i careva Dušana i Uroša. Neko vreme je čak bio prestonica države. Pod Turskom je bio od 1455 do 1912 godine., a posle 1912 godine je ponovo ušao u sastav Srbije. Crkvu Bogorodice Ljeviške temeljno je obnovio kralj Milutin između 1306 i 1309 godine. Crkva ima ukupno 5 kupola sa pripratom. Među freskama značajne su slika Bogorodice Eleusa sa Hristom i Nemanjićima, kao ktitorima. Prizren je bio omiljeno prebivalište Nemanjića. Prizrensku crkvu Bogorodice Ljeviške Turci su 1756 godine pretvorili u džamiju, koja im je služila sve do 1912 godine, od kada je ponovo srpska pravoslavna crkva. Restaurirana je 1950-1953 godine u njen prvobitni izgled. Na listi je UNESCO.

GRAČANICA

Manastir Gračanica je vrhunac srpskog graditeljstva u vizantijskom stilu. Po narodnom predanju postoji priča da je kralj Milutin zaspao na reci Gračanici, pre bitke, i usnio da mu je Bog rekao da će pobediti ako sagradi crkvu kakvu usnije. I kralj Milutin je na nebu video beli oblak u obliku crkve. Pozvao je najbolje graditelje i oni su sagradili Gračanicu 1321 godine. Sagrađena je u blizini Lipljana, nedaleko od Prištine, na ruševinama crkve Svete Bogorodice Gračaničke. Gračanica je posvećena Blagovestima, a zadužbenik joj je kralj Milutin. Na gračaničkim freskama su kralj Milutin sa kraljicom Simonidom, i slika kralja Milutina u pozi u kojoj ga Isus Hristos sa dva anđela blagosilja, darujući mu kraljevske krune njemu i kraljici, kao znak vladarskog dostojanstva. Ktitor manastira je kralj Milutin. Gračanica je najznačajniji spomenik koji svojom lepotom premašuje sve petokupolne crkve vizantijske umetnosti. Unutrašnjost Gračanice je bogato ukrašena freskama koje su oslikane 1318 godine. Te freske pripadaju dvorskom stilu 14 veka. Manastir je dosta stradao za vreme kosovske bitke, pa je obnavljan u 16 veku i ponovo 1999 godine, kojom prilikom su ga obnovile monahinje i pretvorile ga u ženski manastir. Od 16 veka služio je kao značajan kulturni centar. U Gračanicu je preneto sedište episkopa raško-prizrenskog, od kada je Gračanica duhovno nacionalno i političko sedište srpskog naroda ovoga kraja. Na listi je UNESCO.

DEČANI

Na inicijativu Svetog Save i kralja Stefana Dečanskog sa carem Dušanom stvoren je jedan od najlepših srpskih pravoslavnih manastira Dečani. Građen je u prvoj polovini 14 veka, a završen 1335 godine. Te godine završene su i freske u manastiru. Manastir Dečani nalazi se u divnoj kotlini dečanske Bistrice, u mestu Dečani, nedaleko od Peći. Manastir Dečani i crkva Hrista Pantokratora zadužbina su kralja Stefana i cara Dušana. Crkva je posvećena Hristu Pantokratoru, i najbolje je očuvana. Fasade su građene od belog i ružičastog mermera, u stilu romanske umetnosti, kao i Studenica. Naročito joj je impresivan zapadni portal.  Freske su završene u Dušanovo vreme, i prava su riznica vizantijske ikonografije. U crkvi je prikazan kalendar sa 365 scena i lozom Nemanjića, kao kameni presto cara Dušana. Riznica manastira sadrži preko 150 starih rukopisnih knjiga.

UNESCO je manastir Dečani proglasio spomenikom kulture od izvanrednog značaja, ističući ga među najvrednije primere renesanse i dragoceni zapis o životu u 14 veku. Turci su ga napadali 1692 godine, nastojeći da ga pretvore u džamiju, ali nisu uspeli. Zatim, Albanci su ga pokušavali razoriti, ali ni njima to nije uspelo. Sačuvala ga je, na sreću, neka manastirska čudotvornost.

PEĆKA PATRIJARŠIJA

Pećka Patrijaršija, crkva Svetog Apostola, kao manastirski kompleks sastoji se od građevina sazidanih u 13 i 14 veku u podnožju planinskog masiva Prokletije. U sredini je crkva, na severnoj strani crkva Svetog Dimitrija, a na južnoj crkva Bogorodice, u kojoj je hram Svetog Nikole. Od sredine 13 veka Peć je središte arhiepiskopije, a od 1346 godine središte Patrijaršije. Crkva Svetog Apostola poznata je i kao crkva Svetog Spasa. Sagrađena je po uzoru na Žiču, kao jednobrodna. Freske su slikane sredinom 13 veka. U podkupolnom prostoru su scene Hristovog života, a u kubetu Vaznesenje sa likovima Bogorodice i anđela. Krajem 13 veka naslikane su scene stradanja Hrista. Restauracija crkve je urađena 1932 godine, a konzervacija i čišćenje fresaka posle Drugog svvetskog rata. Pećka Patrijaršija je na listi UNESCO, kao spomenik kulture Srbije.

STARO NAGORIČINO

Manastir Staro Nagoričino, Crkva Svetog Georgija, nalazi se blizu Kumanova, današnja Severna Makedonija. Podigao ju je vizantijski car Roman IV Diogen, a potpuno obnovio kralj Milutin 1313 godine. Do polovine fasada je stara, a od polovine vizantijska gradnja, zidana od tesanog kamena. Osnova ima upisani krst, prilagođen trobrodnoj bazilici, sa četiri manja kubeta i većim centralnim. Oltarska apsida je polukružna. Ima veći broj figura, bogatu arhitekturu u stilu renesanse.

RAVANICA

Manastir Ravanica, crkva posvećena Vaznesenju, zadužbina je kneza Lazara. Nalazi se nedaleko od Ćuprije, namenjena kao Lazarov mauzolej. Sagrađena je između 1376 i 1381 godine. Ograđena je sa odbrambenim zidovima sa sedam kula. Ima oblik upisanog krsta sa pet kubeta. Ravanica sadrži sve elemente moravskog graditeljstva. Freske u Ravanici su završene 1385 godine.

LjUBOSTINjA

Manastir Ljubostinja sagrađen je nedaleko od Trstenika, uz planinsku rečicu. Zadužbina je kneginje Milice, s kraja 14 veka, posvećena Uspenju presvete Bogorodice. Turci su ovaj manastir zapalili i uništili većinu fresaka. U zidu iza Ikone je otkrivena tajna riznica. Među opljačkanim stvarima je kruna kneza Lazara, koja je sada u Istambulu. U manastiru Ljubostinji sahranjene su Kneginja Milica i Monahinja Jefimija, koje su se zamonašile posle kosovske bitke.

MANASIJA RESAVA

Manastir Manasija, Resava, u Despotovcu, grobna crkva despota Stefana Lazarevića, crkva svete Trojice, zadužbina je Stefana Lazarevića. U toj crkvi naslikan je velelepi portret Stefana Lazarevića sa modelom crkve u rukama, sa tri anđela, Sveta Trojica, gde mu Hristos namešta zlatnu krunu na glavu.

Resava je zaštićena utvrđenjem podignutim 1407-1418 godine. U manastiru Resava bio je najznačajniji književni centar u prvoj polovini 15 veka. Tvrđava ima 11 kula , najveća je zvana ‘’Despotova kula’’. U unutrašnjosti utvrđenja bila je velika manastirska trpezarija i zgrade za stanovanje monaha. Crkva Svete Trojice oslikana je 1407 i 1418 godine, nakon završetka gradnje.

Manasija je manastir iz 15 veka, jedan od najznačajnijih spomenika srpske srednjevekovne kulture. Građen je u stilu moravske škole. Prevodi i prepisi koji su ovde rađeni afirmisali su čuvenu Resavsku školu. Manastir Manasija je Turcima bila ‘’Trn u oku’’, pa su je oni više puta razarali i pustošili i odnosili im freske.

KALENIĆ

Manastir Kalenić, crkva posvećena Vavedenju, zadužbina protuvestijara Bogdana, velmože Stefana Lazarevića, sagrađena krajem prve decenije 15 veka, nedaleko od Rakovca, Manastir je u stvari najraskošnija crkva moravske škole. U crkvi su slike Bogorodice sa Hristom. Freske su slikane 1413 godine i predstavljaju remek dela moravske škole.

CRKVA SVETOG STEFANA

Crkva Svetog Stefana u Kruševcu, zadužbina je kneza Lazara Hrebeljanovića. Podigao ju je knez Lazar Hrebeljanović od 1377 do 1380 godine, kao dvorsku crkvu, poznatu po imenu ‘’Lazarica’’. Jedna je od prvih građevina moravske škole, sa osnovom upisanog krsta. Fasade su živopisne i bogato ukrašene. Nažalost, freske u ovom manastiru su sasvim propale.

OPLENAC

Manastir Oplenac, Crkva Svetog Đorđa sagrađena je od 1910 do 1912 godine, a već 1915 godine Austrija ju je brutalno opljačkala. Oblik crkve je krstoobrazan, a fasada obložena belim večačkim mermerom. U mozaiku su izrađene 725 slike, na kojima se nalazi 1500 figura. U južnoj apsidi je Galerija srpskih srednjevekovnih vladara, svaki predstavljen sa svojom zadužbinom. U suterenu se nalazi skripta, kao mauzolej sahranjenih vladara i članova loze Karađorđevića, koji su i zadužbenici datog manastira.

HRAM SVETOG SAVE

Hram Svetog Save, sagrađen na Vračaru u Beogradu je najveći srpski pravoslavni hram, jedan od najvećih pravoslavnih hramova u svetu. Sagrađen je na mestu gde su Turci spalili mošti Svetog Save, u monumentalnoj arhitekturi i sa kupolom visokom preko 70 metara i impresivnim mozaicima. Kamen temeljac date crkve položen je 1936 godine, a kupola teška 4000 tona podignuta je 1989 godine. Radovi su nastavljeni posle 2000 godine, a enterijer završen 2004 godine. Enterijerski radovi trajali su od 2016 do 2020 godine, kada se smatra da je hram potpuno završen. Hram je posvećen Svetom Savi, utemeljivaču srpske pravoslavne crkve. Arhitektura je u stilu srpskog srednjevekovnog graditeljstva sa belim mermerom. Ispod manastira je raskošno oslikana skripta. Unutrašnjost je ukrašena mozaicima, koji pokrivaju preko 12.000 kvadratnih metara. Ovo mesto je ključna tačka srpskog duhovnog i kulturnog života, dostupno svakodnevno.

PODELITE OVAJ TEKST NA: